از داستان زال و رودابه-پنج

درخواست حذف این مطلب

دگر گفت کان برکشیده دو سرو

ز دریای با موج برسان غرو

یکی مرغ دارد بریشان کنام

نشیمش به شام آن بود این به بام

ازین چون بپرد شود برگ خشک

بران بر نشیند دهد بوی مشک

ازآن دو همیشه یکی آبدار

یکی پژمریده شده سوگوار

انسان در باستان، برای همه چیز «روح یا جان» قائل بود. مثلا برای دریا و کوه و سنگ و درخت و حیوان و هر چیز دیگری. همین اعتقاد باستانی است که بعدها در شۀ بشر نهادینه شد و بعدها در شعر هم انعکاس یافت. در صنعت شعری زمانی که برای اشیاء جان قائل می شویم آن را تشخیص می گوییم. مثلا حافظ می گوید:

آن همه ناز تنّعم که خزان می فرمود / عاقبت در قدم باد بهار آ شد

امّا این شۀ باستانی که برای هر چیزی جان قائل می شدند از کجا نشأت گرفته بود؟ اقوام باستانی هیچ شۀ علمی نسبت به امور طبیعی نداشتند. مثلا نمی دانستند رودها چگونه جاری می شوند یا دریاها چگونه به وجود آمده اند. انسان چگونه به وجود آمده است. روز و شب چگونه به وجود می آید. درختان چگونه رشد می کنند و گذر فصل ها چگونه اتفاق می افتد و موارد طبیعی دیگر. این ندانستن سبب به وجود آوردن «خدا» برای این نیروها شد. یعنی اقوام باستانی وقتی نیرویی را در جایی می دیدند که توضیحی برای آن نمی یافتند، خ برای آن در نظر می گرفتند، مثل خدای دریاها، خدای طوفان، خدای آسمان، خدای زمین و.... بعدها به مرور زمان برای این وقایع طبیعی، داستان هایی به وجود آوردند که البته این داستان ها حاصل پیوند وقایع تاریخی، طبیعی، علمی و ماورایی بود.

در داستان زال و رودابه، سام زمانی که پریشانی زال را از سویی و از دیگر سو مخالفت شاه با این وصلت را می بیند، نامه ای می نویسد و به دست زال می سپارد و او را به درگاه شاه می فرستد تا شاید دل منوچهر به رحم آید و با خواستۀ زال موافقت کند. منوچهر وقتی زال را می بیند با موبدان و ستاره شناسان خود م می کند و مجلسی ترتیب می دهد تا زال را بیازمایند. هر موبد سؤالی از زال می پرسد و زال پس از کمی درنگ سؤال ها را به نیکویی پاسخ می دهد. از جمله همین چند بیت بالا که پرسشی است که یکی از موبدان مطرح می کند: «دو سرو بلند بینی که از دریای پرموج برآمده و مرغی بر آن دو آشیان دارد، بامداد بر یکی نشیند و شامگاه بر دیگری، چون از درخت نخستین بپرد برگ و بر آن درخت خشک شود و چون بر درخت دیگر نشیند، هوا عطرآگین گردد، بدین شکل پیوسته یکی شاداب باشد و دیگری پژمرده و نزار.»

پاسخ زال به آن پرسش چنین است که:

کنون از نیام این سخن برکشیم

دو بن سرو کان مرغ دارد نشیم

ز برج بره تا ترازو جهان

همی تیرگی دارد اندر نهان

چنین تا ز گردش به ماهی شود

پر از تیرگی و سیاهی شود

دو سرو ای دو بازوی چرخ بلند

کزو نیمه شاداب و نیمی نژند

برو مرغ پران چو خورشید دان

جهان را ازو بیم و امید دان

برج های(باره های) فلکی دوازده گانه که در اینجا از آن ها سخن به میان آمده، در حقیقت ابزاری بوده که در دوران باستان از آن برای سنجش گذر زمان استفاده می شده است. در آن دوران چنین تصور می شده که خورشید دور زمین درحال گردش است و در این گردش مسیری دایره ای شکل را طی می کند؛ که به آن «دایرة البروج» می گفته اند. این دایره مسیری فرضی است که هر سی درجه از قوس آن را نمایندۀ یک برج(باره) می دانسته اند. برج بره(حمل) نخستین برج است از این برج های دوازده گانه و ترازو(میزان) هفتمین. اولی در آغاز فصل بهار و دیگری در آغاز خزان قرار گرفته است. خورشید از بره تا ترازو نیمۀ اول این مسیر دایره ای شکل را می پیماید و سپس از ترازو تا ماهی که آ ین برج است نیمۀ دوم دایره را. این دو نیمه در پرسش های موبدان از زال(و در باور پیشینیان) دو سرو دانسته شده اند و خورشید نیز پرنده ای است که از بره تا ترازو روی سرو اول و پس از آن تا به باره ماهی برسد روی سرو دوم آشیان دارد. زال در جواب موبد چنین پاسخ می دهد که: خورشید آنگاه که به بارۀ بره در می آید «اعتدال بهاری» آغاز می شود و از آن پس، روز طولانی تر شده، شب رو به کاهش می گذارد و جهان، تیرگی را پشت سر می نهد. تا زمانی که خورشید به بارۀ ترازو می رسد. در این هنگام «اعتدال پاییزی» آغاز می شود و در نتیجه روزها کوتاه شده و شب ها طولانی تر می شوند. تا اینکه خورشید به بارۀ ماهی برسد. و باز این چرخه تکرار می شود. در نیمۀنخست این دایره جهان پر از شاد و سرسبزی است و در نیمۀ دوم همۀ جهان اندوهگین و افسرده است.


1-شاهنامۀ فردوسی به نثر- سید محمد دبیرسیاقی

2-نامۀ باستان-میرجلال الدین کزازی